Ο Οργανισμός - Οργανωσιακό και Σχολικό Κλίμα
ΟΡΓΑΝΩΣΙΑΚΟ ΚΛΙΜΑ (Halpin & Croft, 1963)
Το οργανωσιακό κλίμα αναφέρεται στην αίσθηση που αποκομίζει κανείς από τη ζωή ενός οργανισμού, όσον αφορά:
- τις τετριμμένες σημαντικές καθημερινές πρακτικές
- τις αντιλήψεις των μελών του για την αποστολή του οργανισμού
- τις στάσεις και συμπεριφορές που απορρέουν από τις αντιλήψεις.
ΣΧΟΛΙΚΟ ΚΛΙΜΑ (Hoy & Miskel, 2001)
Η προσωπικότητα του σχολείου. Τα σταθερά ποιοτικά χαρακτηριστικά του σχολικού περιβάλλοντος που εισπράττουν τα μέλη του, διαμορφώνουν την κοινή τους αντίληψη και επηρεάζουν τη συμπεριφορά τους.
Ο ρόλος της ηγεσίας (Fullan & Hargreaves, 1991).
Η σχολική αποτελεσματικότητα (Teddlie &Reynolds, 2001) συναρτάται με τέσσερα χαρακτηριστικά του σχολικού κλίματος:
Καινοτομία και ανάπτυξη
Ποιότητα και αποτελεσματικότητα
Συλλογική στόχευση και συνοχή
Ικανοποίηση (αναγνώριση) και ταυτότητα
ΑΝΟΙΧΤΟ ΚΛΙΜΑ: δέσμευση, συναδελφικότητα, εμπλοκή, υποστήριξη πρωτοβουλιών
ΚΛΕΙΣΤΟ ΚΛΙΜΑ: απόλυτες κατευθύνσεις, περιορισμοί, απομόνωση, αδιαφορία, αποστασιοποίηση
βλ.και Ματσαγγούρας (2001) Η Σχολική Τάξη: Χώρος - Ομάδα - Πειθαρχία - Μέθοδος. Αθήνα: Γρηγόρης.
Βλ. και
http://www.moec.gov.cy/dde/anaptyxi_veltiosi_scholeiou/tomeis_drasis/klima_koultoura/parousiaseis/koultoura_kai_klima.pdf
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
Από το βιβλίο του κ. Ματσαγγούρα Οργάνωση και Διεύθυνση της Σχολικής Τάξης (1998) σελ 55.
ΨΥΧΟΛΟΓΙΚΟ ΚΛΙΜΑ ΤΗΣ ΤΑΞΗΣ
•Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι μαθητές μιας τάξης αντιλαμβάνονται τις ψυχοκοινωνιολογικές σχέσεις που αναπτύσσονται μέσα στην τάξη.
•Έχει αποδειχτεί ερευνητικά ότι το θετικό ψυχολογικό κλίμα της τάξης επιδρά θετικά τόσο στην επίδοση των μαθητών όσο στη συμπεριφορά τους.
•Έχουν αναφερθεί 15 παράγοντες που συνθέτουν τον όρο ψυχολογικό κλίμα. Από αυτούς οι πέντε έχει διαπιστωθεί ότι είναι καλοί δείκτες του όλου ψυχολογικού κλίματος:
•
•1. Ικανοποίηση (satisfaction) από τη σχολική εργασία, τη συναναστροφή με συμμαθητές, τη σχέση με εκπαιδευτικό. Ο βαθμός ικανοποίησης του μαθητή εξαρτάται από το κατά πόσον τα διδασκόμενα αντικείμενα, ο δάσκαλος και η σχολική ομάδα ικανοποιούν τα ενδιαφέροντά τους και δικαιώνουν τις προσδοκίες τους. Ο μεγάλος βαθμός ικανοποίησης ενεργοποιεί τον μαθητή και, κατά συνέπεια, μεγιστοποιεί τον βαθμό της σχολικής επίδοσής του.
•2. Συνεκτικότητα (cohesiveness) είναι το αίσθημα συμμετοχής στην ομάδα που κάνει τον μαθητή να νιώθει ότι ανήκει στην ομάδα της τάξης και αποτελεί μέλος της. Η συνεκτικότητα ενοποιεί τα μέλη και τα ξεχωρίζει από τα μη μέλη. Η συνεκτικότητα εξαρτάται από τον τρόπο διδασκαλίας, την προσωπικότητα του μαθητή και τα δημογραφικά στοιχεία των μαθητών.
•3. Διενεκτικότητα (friction) είναι το αντίθετο της συνεκτικότητας και αναφέρεται στην ύπαρξη διαφωνιών, συγκρούσεων και αντεγκλήσεων μεταξύ των μελών μιας ομάδας. Μεγαλύτερος βαθμός διενεκτικότητα παρουσιάζεται στις τάξεις όπου ο εκπαιδευτικός χρησιμοποιεί το ανταγωνιστικό σύστημα οργάνωσης της τάξης (π.χ. "ποιος είναι πιο διαβασμένος για να μας απαντήσει;" "Μπράβο Χ. Είσαι πάντα διαβασμένος. Σε αντίθεση με κάποιους άλλους εδώ μέσα" κτλ). Μεταξύ διενεκτικότητας και μάθησης υπάρχει αρνητική συνάφεια.
•4. Ανταγωνιστικότητα (competitiveness) δεν είναι διενεκτικότητα, αλλά ήπιος ανταγωνισμός μεταξύ των μαθητών για καλύτερες επιδόσεις. Μπορεί να είναι ατομική ή διομαδική.
•5. Δυσκολία (difficulty) αναφέρεται στον βαθμό δυσκολίας που αποδίδουν οι μαθητές στην εργασία τους στα διάφορα μαθήματα. Ήπιος βαθμός δυσκολίας αποτελεί πρόκληση για μάθηση. Υπερβολικός βαθμός δυσκολίας αποτρέπει τον μαθητή και λειτουργεί αρνητικά. Το ίδιο και η πολύ εύκολη ή ασαφής εργασία που προκαλεί ανία και αδιαφορία.
Μέτρηση του Ψυχολογικού Κλίματος της Τάξης
Το Ερωτηματολόγιο της Τάξης μου (ΤΕΤ)
(Fraser, Anderson, Walberg: My Classroom Inventory MCI)
1. Το μάθημα περνάει ευχάριστα ......... Σ Δ
2. Τα παιδιά τσακώνονται συνέχεια μεταξύ τους.
3. Συχνά τα παιδιά συναγωνίζονται στους βαθμούς.
4. Η σχολική εργασία που κάνουμε (στο μάθημα Χημείας) είναι δύσκολη.
5. 'Ολοι οι μαθητές μου είναι φίλοι μου.
6. Μερικοί δεν είναι ευχαριστημένοι με την τάξη μας.
7. Μερικοί συμμαθητές μου είναι "παλιόπαιδα".
8. Οι περισσότεροι μαθητές προσπαθούν να ξεπεράσουν στα μαθήματα τους άλλους.
9. Οι περισσότεροι μαθητές τελειώνουν τις ασκήσεις χωρίς βοήθεια.
10. Μερικά παιδιά δεν είναι φίλοι μου.
11. Η φετινή τάξη μού αρέσει.
12. Σε πολλούς συμμαθητές μου αρέσουν οι τσακωμοί.
13. Σε μερικούς κακοφαίνεται, όταν δεν καταφέρνουν τα τόσο καλά όσο οι άλλοι.
14. Μόνο οι έξυπνοι μπορούν να λύσουν τις ασκήσεις.
15. Όλα τα παιδιά είμαστε στενοί φίλοι.
16. Σε μερικούς δεν αρέσει η τάξη μας.
17. Πολλοί θέλουν να γίνεται "το δικό τους".
18. Μερικοί προσπαθούν πάντα να ξεπεράσουν τους άλλους.
19. Η σχολική δουλειά είναι δύσκολη.
20. Οι συμμαθητές μου συμπαθεί ο ένας τον άλλο.
21. Η τάξη μας είναι ευχάριστη.
22. Οι συμμαθητές μου τσακώνονται συχνά.
23. Μερικοί θέλουν πάντα να πρωτεύουν.
24. Οι περισσότεροι τα καταφέρνουν μόνοι τους με τις ασκήσεις και τα προβλήματα.
25. Οι μαθητές της τάξης μου αισθάνονται μεταξύ τους σαν καλοί φίλοι.
Τρόπος Χρήσης του Ερωτηματολογίου
Χορηγείται στους μαθητές, οι οποίοι κυκλώνουν το Σ=Συμφωνώ ή Δ=Διαφωνώ. Η συμπλήρωση διαρκεί 10-15 λεπτά.
Ερμηνεία με βάση τους πέντε παράγοντες
Ικανοποίηση: ερωτήσεις 1,6,11,16,21
Διενεκτικότητα: ερωτήσεις 2,7,12,17,22
Ανταγωνιστικότητα: ερωτήσεις 3,8,13, 18, 23.
Δυσκολία: ερωτήσεις 4, 9, 14, 19, 24.
Συνεκτικότητα: ερωτήσεις 5, 10, 15, 20, 25
Τα "ΣΥΜΦΩΝΩ " βαθμολογούνται με (3) και τα "ΔΙΑΦΩΝΩ" με (1), εκτός από τις ερωτήσεις που στον παραπάνω πίνακα είναι υπογραμμισμένες. Αυτές βαθμολογούνται αντίστροφα, δηλαδή τα "ΣΥΜΦΩΝΩ " με (1) και τα "ΔΙΑΦΩΝΩ" με (3).
Μετά τη βαθμολόγηση, αθροίζουμε τις ερωτήσεις που ανήκουν στην ίδια ομάδα και καταγράφουμε το άθροισμα κάθε υποκλίμακας. Για να σχηματισθεί η εικόνα (προφίλ) της τάξης, αθροίζονται οι βαθμοί όλων των μαθητών της τάξης κατά υποκλίμακα που και εξάγεται ο μέσος όρος για κάθε υποκλίμακα χωριστά.Η μέγιστη δυνατή τιμή που μπορεί να αποδοθεί σε κάθε υποκλίμακα είναι το 15.
Για περισσότερα, βλ. Ματσαγγούρας (1998) σελ. 53-62.
Αυτο-εκπληρούμενη προφητεία (self-fullfilling prophecy)
Στον τομέα της Ψυχολογίας ο όρος "αυτο-εκπληρούμενη προφητεία" χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι οι αρνητικές στάσεις και απόψεις απέναστι σε άτομο ή ομάδα ατόμων, προβλέπουν και κατά κάποιο τρόπο προδιαγράφουν την αρνητική συμπεριφορά του ατόμου αυτού. Τον όρο επινόησε ο Robert Merton (1948), σύμφωνα με τον οποίο: "μια λάθος ερμηνεία μιας κατάστασης ή συμπεριφοράς πυροδοτεί μια νέα συμπεριφορά, η οποία έρχεται να επιβεβαιώσει την αρχική λανθασμένη άποψη". Ο Merton άντλησε το παράδειγμά του από τη οικονομία και συγκεκριμένα από την πτώχευση και τα ελλείμματα τραπεζών. Παρατήρησε ότι οι ψεύτικες διαδόσεις για το ότι μια τράπεζα είναι δήθεν υπό πτώχευση, δημιουργούσε μαζικό πανικό με προβλέψιμες συνέπειες για την εν λόγω τράπεζα. Μήπως αυτό σας φέρνει στο νου κάποιο γνώριμο συνειρμό;
Ο εκπαιδευτικός πρέπει να γνωρίζει ότι εγκλωβίζεται συχνά σε στερεότυπα και στον "φαύλο κύκλο" της αυτο-εκπληρούμενης προφητείας. Η κακή φήμη ενός μαθητή πυροδοτεί χαμηλές προσδοκίες και ανάλογη συμπεριφορά του εκπαιδευτικού προς τον μαθητή. Αυτό υποστήριξαν το 1968 οι Robert Rosenthal και Lenore Jacobson στο βιβλίο τους "Pygmalion in the Classroom". Σε μεταγενέστερηο δημοσίευμα ο Rosenthal (1974) προτείνει τέσσερις διδακτικές ενέργειες " θετικής προφητείας " και θετικών προσδοκιών που μπορεί να μεγιστοποιήσουν την επίδοση των μαθητών:
- Δημιουργία οικογενειακής ατμόσφαιρας (κοινωνικο-συναισθηματική ασφάλεια)
- Ανατροφοδότηση του μαθητή (του λέμε πώς τα πήγε και πώς μπορεί να βελτιώσει την επίδοσή του)
- Συστηματική διδασκαλία, περισσότερος χρόνος και σε ανώτερο επίπεδο
- Τήρηση χρόνου αναμονής για τη μαθητική απάντηση, αλλά και χρόνου για να υποβάλλει ο μαθητής ερωτήσεις (βλ. Brophy Good, 1992, κεφάλαιο 3, Looking in Classrooms).
Σύμφωνα με το μοντέλο των Brophy και Good (1992, σελ. 88-89) οι προσδοκίες των εκπαιδευτικών για τους μαθητές ούτε ξεκάθαρες είναι πάντα ούτε σταθερές. Και να είναι σταθερές, μπορεί να μην τις εκδηλώνει ο εκπαιδευτικός. Τέλος, μπορεί ο μαθητής να εμποδίζει την αυτο-εκπληρούμενη πορεία των προσδοκιών του καθηγητή με το να αντιδρά με τέτοιο τρόπο που να τις εξουδετερώνει.
ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ
Ερωτήσεις:
- Ποιες, κατά την άποψή σας, είναι οι υιοθετημένες κοινές αξίες και πεποιθήσεις στο ελληνικό σχολείο; Δώστε ένα - δυο παραδείγματα που να στηρίζουν τη θέση σας.
- Η "σχολική κουλτούρα διαμορφώνει αξίες και πεποιθήσεις απέναντι στην καινοτομία και στις αλλαγές στο σχολείο". Κατά την άποψή σας ποια χαρακτηριστικά πρέπει να έχει η σχολική κουλτούρα προκειμένου να είναι σε θέση να ανταπεξέλθει σε μια εποχή σαν την τωρινή μεγάλης οικονομικής και κοινωνικής κρίσης, όπου πόροι και προσωπικό παρουσιάζουν σημαντικές ελλείψεις.
Σενάριο 1
Στον σύλλογο διδασκόντων οι καθηγητές λαμβάνουν αποφάσεις σχετικά με δύο θέματα: (α) την υποστήριξη των αδύνατων μαθητών, (β) τον χειρισμό μιας πιθανής κατάληψης του σχολείου.Κατά την άποψή σας, επί τη βάσει ποιων κριτηρίων πρέπει να διαμορφώσουν τις αποφάσεις τους; Μπορεί να διαφοροποιούνται τα κριτήρια στα δύο θέματα. Να λάβετε υπόψη σας την τήρηση ανοικτού κλίματος, καθώς και τον ρόλο του συλλόγου διδασκόντων όπως .αυτός ορίζεται σε επίσημες εγκυκλίους του κράτους (π.χ. ΦΕΚ 1340 16/10/2002 τ.Β΄)
Σενάριο 2
Ο Γιώργος Πετροφάνους διδάσκει στη Δευτέρα Γυμνασίου Χημεία. Στην τάξη του φέτος είναι η Χαρά, κόρη μιας φίλης και συναδέλφου του Χημικού. Ο Γιώργος δεν την έχει γνωρίσει ακόμα , αλλά είναι σίγουρος ότι θα είναι καλή μαθήτρια, θα λειτουργεί επικουρικά στο μάθημά του και θα αριστεύσει. Άλλωστε, κάποιος πρέπει να εκπροσωπήσει το σχολείο στην επερχόμενη Ολυμπιάδα Χημείας.Στο μάθημα ο Γιώργος δεν κάνει ιδιαίτερες διακρίσεις υπέρ της Χαράς. Όμως, στο τέλος της Τρίτης Γυμνασίου η Χαρά είναι η μόνη αριστούχος στη Χημεία και προτείνεται από τους συμμαθητές της και τον Σύλλογο Διδασκόντων ως η καλύτερη μαθήτρια Χημείας, αυτή που πρέπει να εκπροσωπήσει το σχολείο στην Ολυμπιάδα Χημείας στην Κορέα.
Διαβάστε προσεκτικά το παράδειγμα και απαντήστε στις ερωτήσεις:
(α) Υπάρχει κατά την άποψή σας αυτοεκπληρούμενη προφητεία; Πώς εκδηλώνεται;
(β) Υπάρχουν έστω ενδείξεις που να σας οδηγούν σε υποθέσεις σχετικά με τη συμπεριφορά του καθηγητή.
(γ) Υπάρχουν αποδείξεις για την εκπλήρωση της προφητείας;
